ΕΚΘΕΣΗ UNICEF:
Η Κατάσταση των Παιδιών στον Κόσμο 2009
Μητρική και Βρεφική Υγεία

Δημοσίευση: 15 Ιανουαρίου 2009

Η εγκυμοσύνη και ο τοκετός είναι γενικά περίοδος χαράς για τους γονείς και τις οικογένειες. Σε πολλές χώρες και κοινότητες όμως είναι περίοδος αυξημένου κινδύνου για την υγεία και την επιβίωση των μητέρων και των νεογνών. Κάθε μέρα 1.500 περίπου γυναίκες πεθαίνουν από επιπλοκές που σχετίζονται με την εγκυμοσύνη και τον τοκετό. Από το 1990 ο ετήσιος αριθμός των μητρικών θανάτων σε παγκόσμιο επίπεδο υπολογίζεται ότι ξεπερνά τις 500.000 - αριθμός που πρέπει να συνυπολογιστεί στα 10 εκατομμύρια θανάτων κατά τα προηγούμενα 19 χρόνια.

Η διαφορά μεταξύ αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών (ειδικότερα των φτωχότερων) στον τομέα των μητρικών θανάτων, είναι ίσως η αντιπροσωπευτικότερη από κάθε άλλο τομέα. Ο ισχυρισμός αυτός βασίζεται στα ακόλουθα στοιχεία: Με βάση δεδομένα του 2005, η μέση πιθανότητα θανάτου μιας μητέρας από επιπλοκές που σχετίζονται με την εγκυμοσύνη και τον τοκετό σε μια αναπτυσσόμενη χώρα, είναι 300 φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη μέση πιθανότητα σε μια αναπτυγμένη. Σε καμία άλλη αιτία θνησιμότητας δεν παρουσιάζεται τέτοια ανισότητα. Επιπλέον, εκατομμύρια γυναικών που επιζούν μετά τον τοκετό, υποφέρουν από τραυματισμούς, μολύνσεις και ασθένειες, που σχετίζονται με τον τοκετό, ενώ αναφέρονται και περιπτώσεις σωματικής ανικανότητας - συχνά μόνιμης.

Κατά τις πρώτες μέρες της ζωής του το νεογνό είναι περισσότερο ευάλωτο. Σχεδόν το 40% των παιδιών κάτω των 5 ετών (δηλαδή 3,7 εκατομμύρια παιδιά με βάση στοιχεία του 2004 - του τελευταίου έτους για το οποίο υφίστανται αξιόπιστα στατιστικά στοιχεία), πεθαίνουν κατά τη διάρκεια των πρώτων 28 ημερών της ζωής τους. Τα τρία τέταρτα των βρεφικών αυτών θανάτων συμβαίνουν κατά τις πρώτες 7 μέρες της ζωής των νεογνών. Ο κίνδυνος του θανάτου είναι μεγαλύτερος κατά την πρώτη μέρα της ζωής τους, κατά την οποία εκτιμάται πως το ποσοστό των θανάτων κυμαίνεται από 25%-45%. Η διαφορά της βρεφικής θνησιμότητας είναι επίσης αξιοσημείωτη. Η πιθανότητα θανάτου ενός βρέφους που γεννιέται σε μια αναπτυσσόμενη χώρα, είναι 14 φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη ενός βρέφους που γεννιέται σε μια αναπτυγμένη.

Όπως η βρεφική, έτσι και η παιδική θνησιμότητα παρουσιάζεται ιδιαίτερα αυξημένη στην Ασία και την Αφρική. Στις ηπείρους αυτές συμβαίνει το 95% των μητρικών και το 90% των βρεφικών θανάτων. Οι ανισότητες μεταξύ των κοινωνικών ομάδων σε διάφορες χώρες είναι επίσης αυξημένες και σχετίζονται κυρίως με τη φτώχεια. Δημογραφικές και Υγειονομικές μελέτες που διεξήχθησαν μεταξύ των ετών 1995 και 2002, καταδεικνύουν ότι μέσα στην ίδια περιφέρεια, η βρεφική θνησιμότητα είναι 20%-50% μεγαλύτερη στο φτωχότερο 20% των νοικοκυριών, έναντι του πλουσιότερου 50%. Παρόμοιες ανισότητες εμφανίζονται και στη μητρική θνησιμότητα.

Ο χρόνος και οι αιτίες της μητρικής και της βρεφικής θνησιμότητας είναι πολύ καλά γνωστοί παράμετροι. Επιπλοκές οφειλόμενες σε εκτρώσεις ή επιπλοκές κατά τον τοκετό στις οποίες περιλαμβάνονται αιμορραγίες, εκλαμψία και μολύνσεις, προκαλούν τους περισσότερους μητρικούς θανάτους. Αναιμία, ελονοσία, AIDS και άλλοι παράγοντες ενισχύουν τον αριθμό τους. Οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι για την υγεία των νεογνών είναι οι οξείες λοιμώξεις (στις οποίες περιλαμβάνονται πνευμονία, τέτανος και διάρροια), η ασφυξία και η πρόωρη γέννηση. Οι τρεις αυτές αιτίες προκαλούν το 86% των βρεφικών θανάτων.

Οι περισσότερες από αυτές τις καταστάσεις είναι αποτρέψιμες και οι αρρώστιες θεραπεύσιμες, με την εφαρμογή βασικών μέτρων όπως σωστές υγειονομικές υπηρεσίες, προγεννητικός έλεγχος, νοσηλευτικό προσωπικό με εμπειρία σε τοκετούς, πρόσβαση σε μαιευτήρια και νοσοκομεία παίδων όταν υπάρχει ανάγκη, κατάλληλη διατροφή, μεταγεννητική φροντίδα για τα βρέφη και τις λεχώνες και, τέλος, εκπαίδευση για την υιοθέτηση υγιεινών πρακτικών. Διάφορες Μελέτες κατέδειξαν ότι ένα ποσοστό γύρω στο 80% της μητρικής θνησιμότητας θα μπορούσε να αποσοβηθεί, αν οι μητέρες είχαν πρόσβαση σε στοιχειώδεις υπηρεσίες προστασίας της υγείας και της μητρότητας. Το ποσοστό της βρεφικής θνησιμότητας, (36%), που προκαλείται από λοιμώξεις, θα μπορούσε να μειωθεί με τη διενέργεια προληπτικών εξετάσεων, τον εμβολιασμό των μητέρων και την εφαρμογή υγιεινών πρακτικών σχετικών με τον ομφάλιο λώρο.

Εκτός από τις άμεσες αιτίες που προκαλούν το θάνατο και τη νοσηρότητα μητέρων και βρεφών, υπάρχει ακόμα ένας αριθμός έμμεσων κινδύνων στο σπίτι ή στην κοινότητα, οι οποίοι απειλούν την υγεία και τη ζωή τους. Σ' αυτούς περιλαμβάνονται η έλλειψη εκπαίδευσης και γνώσεων των κοριτσιών και των γυναικών, που δε θέλουν να πηγαίνουν στο σχολείο σε μεγαλύτερο ποσοστό από τα αγόρια, η έλλειψη θρεπτικών τροφών, η ύπαρξη στοιχειωδών μόνον εγκαταστάσεων υγιεινής και η δύσκολη πρόσβαση σε Κέντρα Υγείας. Υπάρχουν επίσης βασικοί παράγοντες, οι οποίοι μεγεθύνουν τα ποσοστά της μητρικής και βρεφικής θνησιμότητας και νοσηρότητας, όπως η φτώχια, ο κοινωνικός αποκλεισμός, η διακρίσεις μεταξύ ανδρών-γυναικών και η πολιτική αβεβαιότητα.

Οι παράγοντες οι οποίοι θέτουν σε κίνδυνο την υγεία και απειλούν την επιβίωση των μητέρων και των βρεφών στον αναπτυσσόμενο κόσμο, ενισχύουν τα αναμενόμενα οφέλη από τη συνεχή φροντίδα τους και υπογραμμίζουν την αναγκαιότητα προσφοράς στοιχειωδών παροχών σε κρίσιμες φάσεις της ζωής τους (εφηβεία, εγκυμοσύνη, γέννηση, μεταγεννητική και βρεφική περίοδος, παιδική ηλικία), σε μέρη που οι γυναίκες και τα παιδιά έχουν εύκολη πρόσβαση, (εξετάσεις στο σπίτι ή σε κοινοτικά καταστήματα ή σε εξωτερικά ιατρεία υγειονομικών εγκαταστάσεων).

Η συνεχής φροντίδα καθιστά σαφές ότι η ικανότητα μιας γυναίκας να φροντίζει την υγεία και τη ζωή και τη δική της και του παιδιού της κατά την εγκυμοσύνη και τον τοκετό, απορρέει από τις δεξιότητες, την προσοχή και την προστασία που απολαμβάνει από την προεφηβική ηλικία. Υγιείς γυναίκες που διατρέφονται σωστά, που έχουν πρόσβαση σε υγειονομικές και μαιευτικές εγκαταστάσεις πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εγκυμοσύνη τους, είναι πιθανότερο να γεννήσουν υγιή μωρά. Τα υγιή μωρά έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιζήσουν κατά τη βρεφική και την παιδική ηλικία.

Η βελτίωση της υγείας των νεογνών και των μητέρων, δεν πρέπει όμως να περιορίζεται μόνο στην παροχή υγειονομικής φροντίδας. Για να είναι πραγματικά αποτελεσματική η βελτίωση αυτή, οι κάθε είδους παρεμβάσεις θα πρέπει να πραγματοποιούνται μέσα σ' ένα πλαίσιο, που θα προσπαθεί να ενισχύσει και να συνδυάσει τα διάφορα προγράμματα με τα Συστήματα Υγείας και να προωθήσει ένα περιβάλλον ενθαρρυντικό για τα δικαιώματα των γυναικών. Χωρίς δράση για τον περιορισμό των διακρίσεων με βάση το φύλο, της ανισότητας που διαιωνίζεται σε βάρος των κοριτσιών και των γυναικών και χωρίς δράση για την παροχή αυξημένης υγειονομικής φροντίδας, η βελτίωση αυτή θα είναι παροδική, αναποτελεσματική ή και αδύνατη.

Η δημιουργία ενός περιβάλλοντος το οποίο θα υποστηρίζει την υγεία των μητέρων και των νεογέννητων, προϋποθέτει την υπέρβαση κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών εμποδίων, τα οποία διαιωνίζουν τις διακρίσεις και την ανισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών. Για την επίτευξη αυτού του στόχου απαιτείται η ανάληψη σημαντικών δραστηριοτήτων: εκπαίδευση των κοριτσιών και των γυναικών, μέτρα κατά της φτώχειας που αντιμετωπίζουν, προστασία τους από βία, κακοποίηση και εκμετάλλευση. Επίσης, η ενθάρρυνση της συμμετοχής και της ανάμειξής τους στη λήψη αποφάσεων, όχι μόνο σε οικιακά αλλά και σε θέματα που σχετίζονται με την οικονομική και την πολιτική ζωή. Τέλος, η παρακίνησή τους να διεκδικούν δικαιώματα και βασικές υπηρεσίες γι' αυτές και τα παιδιά τους. Η αυξανόμενη συμμετοχή των ανδρών σε θέματα υγείας των μητέρων και των νεογνών, καθώς και στην άρση των διακρίσεων και της ανισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών, είναι πολύ κρίσιμοι παράγοντες για τη δημιουργία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος.

Η ενθάρρυνση των κοριτσιών και των γυναικών επηρεάζει άμεσα την υγεία των μητέρων και των νεογνών. Η εκπαίδευση, ιδιαίτερα, μειώνει τους κινδύνους εγκυμοσύνης. Διάφορες μελέτες καταδεικνύουν, πως τα κορίτσια που έχουν πάει σχολείο, δεν είναι πιθανό να τεκνοποιήσουν πριν από τα δεκαεννιά τους χρόνια. Η καθυστέρηση αυτή είναι συχνά εξαιρετικά σημαντική. Οι επιπλοκές της εγκυμοσύνης και του τοκετού αποτελούν, σε παγκόσμιο επίπεδο, σημαντικό παράγοντα θνησιμότητας των κοριτσιών 15-19 ετών. Οι μελέτες κατέδειξαν επίσης ότι εκτός από την καθυστερημένη εγκυμοσύνη, οι μορφωμένες μητέρες εμβολιάζουν σε μεγαλύτερο ποσοστό τα παιδιά τους, είναι καλύτερα πληροφορημένες για τη διατροφή τους και γεννούν κατά αραιότερα χρονικά διαστήματα. Τα παιδιά τους παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά επιβίωσης και έχουν καλύτερη διατροφή.

Οι γάμοι σε παιδική ηλικία - μία παραβίαση των Δικαιωμάτων του Παιδιού, όπως αυτά ορίζονται από τις Διεθνείς Συνθήκες και το Εθνικό Δίκαιο διαφόρων κρατών - στερούν σε πολλά κορίτσια την ευκαιρία της σχολικής μόρφωσης και οδηγούν σε εγκυμοσύνες σε νεότερη ηλικία. Όσο νεότερη μείνει έγκυος μια κοπέλα, τόσο μεγαλύτεροι είναι οι κίνδυνοι για αυτήν και το μωρό της. Κορίτσια που τεκνοποιούν πριν κλείσουν τα 15 τους χρόνια, έχουν πενταπλάσιες πιθανότητες να πεθάνουν κατά τον τοκετό σε σχέση με κορίτσια που γεννούν στα 20 τους. Επιπλέον, το ποσοστό θνησιμότητας βρεφών που γεννιούνται από μητέρες μικρότερες των 18 ετών, είναι 60% μεγαλύτερο από το αντίστοιχο ποσοστό βρεφών, που γεννιούνται από μητέρες μεγαλύτερες των 19 ετών. Ακόμα και αν το βρέφος επιζήσει, θα είναι μάλλον λιποβαρές, ενώ είναι πιθανότερο να εμφανίσει σωματική ή πνευματική καθυστέρηση.

Παρόλο που οι παιδικοί γάμοι μειώνονται διεθνώς, ο ρυθμός μείωσής τους είναι βραδύς. Η κατάργηση της νοοτροπίας που τους επιτρέπει, απαιτεί τη λήψη μέτρων από Κυβερνήσεις αλλά και από άλλους, όπως θρησκευτικούς ή τοπικούς ηγέτες, καθώς και την ενίσχυση της εκπαίδευσης ιδιαίτερα μάλιστα της δευτεροβάθμιας.

Ο αγώνας κατά της βίας και της κακοποίησης γυναικών και κοριτσιών είναι σημαντικότατος για τη βελτίωση της υγείας των μητέρων και των νεογνών. Εκτεταμένες έρευνες του Παγκοσμίου Οργανισμού Υγείας, (στο εξής W.H.O) και του Ο.Η.Ε για τη βία εναντίον των γυναικών και των κοριτσιών κατέδειξαν πολύ μεγάλα ποσοστά κακοποίησης. Οι επιπτώσεις αυτής της κακοποίησης επηρεάζουν σημαντικά την υγεία και την αναπαραγωγική τους ικανότητα. Η κλειτοριδεκτομή (FGM/C) είναι μία παραβίαση των Δικαιωμάτων των Γυναικών και των Κοριτσιών, στην οποία υπολογίζεται ότι έχουν υποβληθεί 70 εκατομμύρια κορίτσια και γυναίκες από 15-49 ετών σε 27 χώρες της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Η κλειτοριδεκτομή αυξάνει τις πιθανότητες επιπλοκών κατά τον τοκετό. Σύμφωνα με μια μελέτη του W.H.O, η πρακτική αυτή μπορεί να προκαλέσει εκτεταμένη αιμορραγία και μόλυνση και να προσθέσει ένα έως δύο επιπλέον βρεφικούς θανάτους ανά 100 τοκετούς. Άλλες μορφές βίας στις οποίες περιλαμβάνονται η σωματική τιμωρία, που διαπράττεται από στενούς συγγενείς, καθώς και ο βιασμός, μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα υγείας στις μητέρες και τα παιδιά τους. Η καθιέρωση αποτελεσματικών μηχανισμών, στους οποίους περιλαμβάνεται η θέσπιση αλλά και η εφαρμογή σχετικών νόμων, ερευνητικά προγράμματα και αυξημένα κονδύλια, που ενισχύουν τη φωνή των γυναικών στην κοινωνία και διατηρούν την προσοχή της κοινής γνώμης, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη μείωση των περιστατικών βίας εναντίον των γυναικών και των κοριτσιών από τα σημερινά τους επίπεδα.

Η υποστήριξη των γυναικών μέσα στο σπίτι αλλά και στον κοινωνικό περίγυρο, ωφελεί πολλαπλά την υγεία των μητέρων και των νεογνών. Όπως έχει αποδειχτεί από διάφορες μελέτες, όταν οι γυναίκες συμμετέχουν στη λήψη σημαντικών αποφάσεων για οικιακά θέματα, τότε είναι πιθανότερο ότι τα μωρά τους διατρέφονται καλύτερα, αλλά και η ιατρική φροντίδα που απολαμβάνουν, τόσο οι ίδιες όσο και τα μωρά τους, είναι η ενδεδειγμένη. Η ικανότητα που έχουν οι γυναίκες για συντροφική δράση, είναι ίσως ο ισχυρότερος λόγος, για τον οποίο οι μητέρες και τα νεογνά επιζούν κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και του τοκετού. Όταν οι γυναίκες ενθαρρύνονται να συμμετέχουν σε θέματα που απασχολούν την κοινότητα, τότε μπορεί να επηρεάσουν τη συμπεριφορά και τη νοοτροπία οι οποίες ενισχύουν τη διάκριση μεταξύ ανδρών-γυναικών, να μοιραστούν τη δουλειά και τους πόρους της κοινότητας και να στηρίξουν συλλογικές πρωτοβουλίες και μηχανισμούς που βελτιώνουν την υγεία των μητέρων και των νεογνών. Οι άνδρες μπορούν να τις συνδράμουν σ' αυτή την επίπονη προσπάθεια. Έχει αποδειχθεί ότι οι άνδρες είναι πολύ πιο αφοσιωμένοι πατεράδες, όταν αισθάνονται θετικά για τους εαυτούς τους και τις σχέσεις τους, καθώς και όταν το οικογενειακό και το φιλικό τους περιβάλλον υποστηρίζει την ανάμειξή τους στην ανατροφή των παιδιών τους.

Επειδή η συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική ζωή είναι ακόμα περιορισμένη και σχετικά πρόσφατη, η επιρροή των γυναικών - πολιτικών στην υποστήριξη της υγείας των μητέρων και των νεογνών είναι ακόμα ανεξακρίβωτη. Υπάρχουν, εντούτοις, ορισμένες ενδείξεις, ότι υποστηρίζουν δυναμικά και λαμβάνουν μέτρα και θέτουν προτεραιότητες για τη φροντίδα των παιδιών και τα δικαιώματα των γυναικών. Τα μέτρα αυτά έχουν θεμελιώδη σημασία για τη δημιουργία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος, το οποίο θα προωθεί τη συνεχή φροντίδα των γυναικών των βρεφών και των παιδιών.

Το πλαίσιο για την υποστήριξη της συνεχούς φροντίδας βοηθά να ξεπεραστούν θέματα στα οποία δίδεται έμφαση παραδοσιακά, όπως για παράδειγμα οι ιατρικές επεμβάσεις ειδικά για μία ασθένεια. Η κεντρική ιδέα μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: Οι βασικές υπηρεσίες για τις μητέρες, τα νεογνά και τα παιδιά, θα είναι αποτελεσματικότερες, όταν παρέχονται ολοκληρωμένα και σε κρίσιμες στιγμές κατά τη διάρκεια της ζωής τους σε κατάλληλα Κέντρα Υγείας κατανεμημένα σε διάφορα μέρη. Έτσι, θεμελιώνεται ένα περιβάλλον, το οποίο θα υποστηρίζει τα δικαιώματα των γυναικών και των παιδιών.

Οι βασικές υπηρεσίες που απαιτούνται για την υποστήριξη της αδιάλειπτης φροντίδας των μητέρων και των νεογνών, συμπεριλαμβάνουν βελτιωμένη διατροφή, καθαρό νερό, εγκαταστάσεις υγιεινής και την εφαρμογή συνηθειών ατομικής καθαριότητας. Ακόμη, την πρόληψη και τη θεραπεία των ασθενειών, την παροχή αναπαραγωγικών συμβουλών και υπηρεσιών προγεννητικού ελέγχου, την ύπαρξη ειδικευμένου προσωπικού κατά τον τοκετό και την παροχή μαιευτικής φροντίδας για τα νεογνά. Τέλος, τον ιατρικό έλεγχο κατά τη βρεφική ηλικία και την ολοκληρωμένη διαχείριση βρεφικών και παιδικών ασθενειών.

Παροχή σωστών αναπαραγωγικών συμβουλών
Η παροχή σωστών αναπαραγωγικών συμβουλών γίνεται όλο και πιο απαραίτητη, ειδικότερα μάλιστα στους νέους, λόγω του HIV και άλλων σεξουαλικά μεταδιδόμενων ασθενειών. Η παροχή σωστών αναπαραγωγικών συμβουλών σε εθνικό επίπεδο καθιστά αναγκαία την επισήμανση σχετικών προβλημάτων, την υιοθέτηση προτεραιοτήτων και την εφαρμογή κατάλληλης στρατηγικής με τη συμμετοχή όλων των συναρμόδιων φορέων.

Βελτιωμένη διατροφή
Η κατάλληλη διατροφή για τα νεαρά κορίτσια και τις έγκυες, έχει θεμελιώδη σημασία για την υγεία τους και τις προσδοκίες επιβίωσης των μητέρων και των νεογνών. Ο υποσιτισμός των νέων γυναικών, που είναι ευρύτατα διαδεδομένος στην Νότια Ασία, υποσκάπτει την υγεία των ίδιων και των παιδιών τους. Προγράμματα που αποσκοπούν στην προστασία της μητρότητας, εστιάζουν όλο και περισσότερο στη βελτίωση της διατροφής των κοριτσιών και των γυναικών. Η επαρκής διατροφή και η λήψη διατροφικών συμπληρωμάτων, όπως φολικό οξύ και σίδηρος είναι ευεργετικά κατά την περίοδο της εγκυμοσύνης αλλά και πριν απ' αυτήν. Η διατροφική διαφοροποίηση, η χρήση ιωδιούχου άλατος και φαρμάκων κατά των παρασιτικών σκουληκιών βελτιώνουν την υγεία των εγκύων και των μητέρων. Τα συμπληρώματα διατροφής που περιέχουν βιταμίνη Α συνιστώνται για τις λεχώνες. Η βελτιωμένη διατροφή των νεογνών και ειδικότερα ο αποκλειστικός θηλασμός τα βοηθά να προστατευθούν από αρρώστιες.

Καθαρό νερό, εγκαταστάσεις υγιεινής και εφαρμογή συνηθειών ατομικής καθαριότητας
Η ευρεία χρήση τους είναι παράγοντας ζωτικής σημασίας για την προφύλαξη της υγείας των νεογνών και των μητέρων από μολύνσεις. Οξείες λοιμώξεις οι οποίες συχνά σχετίζονται με ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης και μολυσμένο νερό, προκάλεσαν το 36% των θανάτων νεογνών το 2000. Η υιοθέτηση συνηθειών ατομικής καθαριότητας και ο εμβολιασμός έχουν αισθητά περιορίσει τα κρούσματα τετάνου από το 1980.

Πρόληψη και θεραπεία των ασθενειών
Οι υπηρεσίες πρόληψης και θεραπείας των μολυσματικών ασθενειών στις έγκυες είναι το απαραίτητο συμπλήρωμα στην προσφορά λοιπών υπηρεσιών στις μητέρες. Δύο βασικοί τομείς πρόληψης και θεραπείας σχετίζονται με τον ιό HIV και την ελονοσία και ειδικότερα στην υποσαχάρια Αφρική. Η μάχη εναντίον του ιού HIV έχει σημειώσει πρόοδο: η εξάπλωσή του στις γυναίκες μεταξύ 15-24 ετών, που νοσηλεύθηκαν σε κλινικές προγεννητικού ελέγχου κατά τα έτη 2000-2001, έχει μειωθεί σε 14 από τις 17 χώρες για τις οποίες υπάρχουν αξιόπιστα στατιστικά στοιχεία. Αντιθέτως, το ποσοστό αντιρετροϊκής θεραπείας για τον περιορισμό της μετάδοσης του AIDS από τη μητέρα στο παιδί έχει αυξηθεί από 10% το 2004 σε 33% το 2007.

Οι εμποτισμένες με εντομοκτόνο κουνουπιέρες που μοιράστηκαν στις έγκυες και η περιοδική προληπτική θεραπεία της ελονοσίας, η οποία αποτελείται από μια δόση φαρμάκων τουλάχιστον δύο φορές κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, είτε η έγκυος γυναίκα πάσχει από ελονοσία είτε όχι, είναι δύο μέτρα που βοηθούν στον περιορισμό της νόσου. Μολονότι οι προσπάθειες πρόληψης και θεραπείας του AIDS και της ελονοσίας έχουν σημειώσει μια σχετική πρόοδο τα τελευταία χρόνια, απομένουν πολλά ακόμα να γίνουν για να περιοριστεί το βαρύ τίμημα αυτών των ασθενειών.

Προγεννητικός έλεγχος
Πολλές από τις αρρώστιες των εγκύων μπορεί να αποφευχθούν, να διαγνωστούν και να θεραπευθούν μέσω εξετάσεων προγεννητικού ελέγχου. Η UNICEF και η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας συνιστούν τουλάχιστον τέσσερις εξετάσεις. Αυτές οι εξετάσεις επιτρέπουν στις γυναίκες να πληροφορούνται για σημαντικά ιατρικά θέματα, όπως ο αντιτετανικός εμβολιασμός, η προληπτική ιατρική και η θεραπεία μολύνσεων, καθώς και να μαθαίνουν για τις πιθανές επιπλοκές της εγκυμοσύνης και του τοκετού. Τα περισσότερα από τα στοιχεία αφορούν τις γυναίκες που έχουν κάνει τουλάχιστον μια εξέταση προγεννητικού ελέγχου. Σε όλο τον αναπτυσσόμενο κόσμο, τα τρία τέταρτα των εγκύων γυναικών υποβλήθηκαν στις εξετάσεις αυτές από ειδικευμένο νοσηλευτικό προσωπικό τουλάχιστον μια φορά, αν και πολλές από τις γυναίκες αυτές δεν μπόρεσαν να εξεταστούν τέσσερις φορές όπως προβλέπεται.

Βοήθεια από έμπειρα άτομα κατά τον τοκετό
Μόνο ειδικευμένα άτομα πρέπει να βοηθούν τις έγκυες να γεννήσουν. Σε όλο τον αναπτυσσόμενο κόσμο, εκτός της υποσαχάριας Αφρικής, ο αριθμός των ατόμων αυτών έχει σημειώσει αισθητή άνοδο. Κατά την τριετία 2005-2007 ειδικευμένα άτομα βοήθησαν το 61% των τοκετών των γυναικών του αναπτυσσόμενου κόσμου. Οι περιοχές με τα μικρότερα σχετικά ποσοστά ήταν η Νότια Ασία και η υποσαχάρεια Αφρική (41% και 45% αντίστοιχα). Εκεί εμφανίζονται και τα μεγαλύτερα ποσοστά μητρικής θνησιμότητας. Στο σύνολο του αναπτυσσόμενου κόσμου, οι τοκετοί των γυναικών από το φτωχότερο 20% των νοικοκυριών, έχουν πιθανότητες μόνο 50% να λάβουν βοήθεια από ειδικευμένα άτομα, έναντι των γυναικών από πλουσιότερα νοικοκυριά.

Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας συνιστά ότι τα ειδικευμένα άτομα, πρέπει να ασχολούνται ενεργά με το σύνολο της διαδικασίας του τοκετού και ιδιαίτερα με το τρίτο του στάδιο, στο οποίο περιλαμβάνεται και η αφαίρεση του πλακούντα. Το στάδιο αυτό, όπως γίνεται ευρέως αποδεκτό, είναι απαραίτητο για να περιοριστεί ο κίνδυνος της μετά τον τοκετό αιμορραγίας, που είναι η κύρια αιτία μητρικής θνησιμότητας.

Κατάλληλη μαιευτική φροντίδα για τα νεογνά
Η έγκαιρη φροντίδα σε μια ιατρική μονάδα, μπορεί μερικές φορές να σώσει τη ζωή μιας γυναίκας, στην οποία παρουσιάζονται επιπλοκές κατά τη διάρκεια του τοκετού. Τα ειδικευμένα άτομα πρέπει όχι μόνο να είναι σε θέση να βοηθήσουν ένα φυσιολογικό τοκετό ή ένα τοκετό με μέτριες επιπλοκές, αλλά και να αναγνωρίσουν τις σοβαρές επιπλοκές, που απαιτούν την διακομιδή της εγκύου σε κανονικά μαιευτήρια. Σχετικές μελέτες καταδεικνύουν πως περίπου το 15% των βρεφών που γεννιούνται ζωντανά, είναι πιθανό να θέλουν άμεση μαιευτική βοήθεια, ενώ για ένα 5%-15% μπορεί να απαιτηθεί καισαρική τομή, πριν ολοκληρωθεί ο τοκετός. Είναι προφανές ότι υπάρχει μεγάλη έλλειψη ειδικευμένων ατόμων για την αντιμετώπιση αυτών των περιστατικών και ειδικά στις αγροτικές περιοχές της υποσαχάριας Αφρικής, όπου οι τοκετοί με καισαρική τομή φτάνουν το 2% του συνόλου. Η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών είναι επίσης σημαντική. Για την παροχή κατάλληλης μαιευτικής φροντίδας πρέπει να υπάρχουν όχι μόνο ειδικευμένα άτομα, αλλά και φάρμακα, εφόδια και λοιπός ιατρικός εξοπλισμός. Οι παράγοντες που εμποδίζουν την παροχή κατάλληλης μαιευτικής φροντίδας είναι το κόστος, η απόσταση, η έλλειψη προσωπικού, καθώς και εμπόδια που σχετίζονται με πολιτιστικά θέματα.

Μεταγεννητικός ιατρικός έλεγχος των μητέρων και των νεογέννητων
Ο έλεγχος αυτός είναι ένας τομέας που χρειάζεται άμεση προσοχή. Οι γυναίκες δε ζητούν τόσο τον μεταγεννητικό όσο τον προγεννητικό έλεγχο ή τη βοήθεια για τον τοκετό τους. Ακόμα και οι γυναίκες που ωφελούνται από τον άμεσο μεταγεννητικό ιατρικό έλεγχο, παραμελούνται κατά τη διάρκεια των ημερών και των εβδομάδων που ακολουθούν. Ακόμα και όταν ένας τοκετός παρακολουθείται από ένα μαιευτήρα, ο μεταγεννητικός έλεγχος μπορεί να περιορίζεται σε μία μόνο εξέταση 6 εβδομάδες αργότερα. Ο μεταγεννητικός ιατρικός έλεγχος μπορεί επίσης να βελτιώσει την υγεία των νεογνών και ιδιαίτερα με τη διάδοση υγιεινών συνθηκών διαβίωσης και τη διατροφή τους αμέσως μετά τη γέννηση αποκλειστικά με μητρικό γάλα. Λαμβάνοντας υπόψη τους πολλαπλούς παράγοντες που εμποδίζουν τον μεταγεννητικό ιατρικό έλεγχο, όπως το κόστος, τη δυσκολία μετακίνησης και διαμονής για τα μέλη της οικογένειας, ο αριθμός αυτών των εξετάσεων είναι ζωτικής σημασίας για τη φροντίδα των νεογνών, ανεξάρτητα από το μέρος που έγινε ο τοκετός.

Αναγνωρίζεται τώρα ότι η παροχή ολοκληρωμένων ιατρικών υπηρεσιών για τον τοκετό, μπορεί να αυξήσει την αποδοτικότητα και την αποτελεσματικότητά τους. Επιπλέον, όταν οι υπηρεσίες είναι ολοκληρωμένες οι άνθρωποι είναι πιθανότερο να τις χρησιμοποιήσουν και μάλιστα σε όλο τους το εύρος. Ο στόχος είναι να αναπτυχθεί ένα πλήρες σύστημα βασικής φροντίδας, το οποίο θα παρέχει στις γυναίκες και τα παιδιά απαραίτητες υπηρεσίες και θα ενισχύει τους δεσμούς που συνδέουν τα νοικοκυριά με τις υγειονομικές εγκαταστάσεις.

Υγεία στο σπίτι
Στον αναπτυσσόμενο κόσμο συνολικά, το 54% των γεννήσεων πραγματοποιούνται στις κλινικές ή τα νοσοκομεία, αλλά στη Νότια Ασία και στην υποσαχάρεια Αφρική - οι περιοχές όπου εμφανίζεται η μεγαλύτερη μητρική και βρεφική θνησιμότητα - περισσότερο από το 60% των γυναικών γεννούν στο σπίτι. Τα νοσήλια, οι δαπάνες ταξιδιού και στέγασης και άλλες έμμεσες δαπάνες, όπως το εισόδημα που χάνεται όταν κάποια μέλη της οικογένειας συνοδεύουν τη γυναίκα, εμποδίζουν τη μετάβαση στο μαιευτήριο. Το κύριο βάρος της μεταγεννητικής φροντίδας επιβαρύνει συχνά την οικογένεια της μητέρας και του νεογνού.

Η καλή υγεία αρχίζει από το σπίτι
Η σωστή διατροφή και η καθαριότητα στο σπίτι, είναι καθοριστικοί παράγοντες για την αποφυγή των κινδύνων που αντιμετωπίζουν οι λεχώνες και τα νεογνά. Ανεπαρκής διατροφή, μόλυνση του αέρα στο εσωτερικό των σπιτιών και μη τήρηση των βασικών κανόνων υγιεινής, όπως το καθάρισμα των χεριών με σαπούνι ή στάχτη, μετά τη χρήση των αποχωρητηρίων ή πριν την παρασκευή των γευμάτων, ενισχύουν τη διάδοση μολυσματικών και διαρροϊκών ασθενειών. Η διατροφή των βρεφών αποκλειστικά με μητρικό γάλα μέχρι την ηλικία των έξι μηνών, βελτιώνει σημαντικά την υγεία και την ανατροφή τους. Η καλύτερη πληροφόρηση των νοικοκυριών για τους βασικούς κανόνες υγιεινής, τη σωστή διατροφή και τη βελτίωση του οικιακού περιβάλλοντος, σε συνδυασμό με την ενθάρρυνση των γυναικών να αποφασίζουν οι ίδιες για τη υγεία τη δική τους και των παιδιών τους, έχει θετικότατη επίδραση στην υγεία τόσο των νεογνών όσο και των μητέρων (παλαιών και νέων).

Η συμμετοχή της κοινότητας
Οι κοινότητες επηρεάζουν σημαντικά τη φροντίδα για την υγεία, όχι τόσο επειδή πιέζουν για περισσότερες ιατρικές δαπάνες, όσο επειδή λειτουργούν ως μοχλοί πίεσης για τη διεκδίκηση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων γενικότερα. Η συμμετοχή των κοινοτήτων σε θέματα υγείας συχνά περιλαμβάνει την εκπαίδευση μελών της ως νοσηλευτών, που επισκέπτονται τους ανθρώπους στο σπίτι τους ή την ίδρυση Κέντρων Υγείας. Η διατροφή των βρεφών αποκλειστικά με μητρικό γάλα, το πλύσιμο των χεριών και οι εμποτισμένες με εντομοκτόνο κουνουπιέρες ως μέσο προφύλαξης από την ελονοσία, είναι οι τρεις κοινότερες επεμβάσεις οι οποίες υποστηρίζονται από το νοσηλευτικό προσωπικό των κοινοτήτων.

Επισκέψεις σε γιατρούς/εξωτερικά ιατρεία
Όπως ακριβώς η κοινότητα μπορεί να βοηθήσει στην επέκταση των βασικών ιατρικών υπηρεσιών και στη συχνότερη χρήση των Κέντρων Υγείας, οι επισκέψεις σε γιατρούς ή στα εξωτερικά ιατρεία μπορεί να συνδέσουν τη φροντίδα που παρέχεται στο σπίτι, στην κοινότητα και σε υγειονομικές εγκαταστάσεις. Οι επισκέψεις αυτές είναι σημαντικοί παράγοντες για την παροχή προγεννητικής και μεταγεννητικής φροντίδας, καθώς και για την εφαρμογή προγραμμάτων σεξουαλικής υγείας και αναπαραγωγής. Οι προγεννητικοί και μεταγεννητικοί έλεγχοι, τόσο για τις μητέρες όσο και για τα νεογνά, μπορεί εύκολα να γίνονται με επισκέψεις σε γιατρούς ή σε εξωτερικά ιατρεία. Οι βασικοί έλεγχοι περιλαμβάνουν την αναγνώριση κινδύνων για τις μητέρες και τα νεογνά, την καθοδήγηση για τη διατροφή τους, (έναρξη του θηλασμού από την πρώτη μέρα της ζωής τους και σίτισή τους αποκλειστικά με μητρικό γάλα), τη φροντίδα του νεογνού, την εισαγωγή του ή της μητέρας του στο νοσοκομείο αν είναι απαραίτητο, την υποστήριξη γενικά και την παροχή συμβουλών για θέματα υγείας.

Η φροντίδα της υγείας σε υγειονομικές εγκαταστάσεις
Οι υγειονομικές εγκαταστάσεις καλύπτουν γενικά ευρύτερο φάσμα προληπτικών και θεραπευτικών εξετάσεων για τη μητέρα και το νεογνό από τους ειδικευμένους νοσηλευτές της κοινότητας. Οι υγειονομικές εγκαταστάσεις εμπίπτουν σε δύο κύριες κατηγορίες: κλινικές και νοσοκομεία. Το προσωπικό των κλινικών, στις οποίες συνήθως καταφεύγουν αρχικά οι έγκυες, μπορεί συχνά να αντιμετωπίσει τους απλούς τοκετούς και μερικές από τις βασικές επιπλοκές τους, όπως την αφαίρεση του πλακούντα ή την επαναφορά του βρέφους στη ζωή. Λαμβάνοντας υπόψη τους πιθανούς κινδύνους που συνδέονται με τον τοκετό, το προσωπικό των κλινικών, καθώς επίσης και όσοι εργάζονται στα εξωτερικά ιατρεία, πρέπει να γνωρίζουν αν οι επιπλοκές του τοκετού και η κατάσταση του νεογνού ξεπερνούν τις ικανότητές τους και απαιτούν τη διακομιδή της εγκύου σε νοσοκομείο.

Στο περιφερειακό νοσοκομείο, το επόμενο δηλαδή επίπεδο περίθαλψης, οι γιατροί μπορεί να διαγνώσουν μια αρρώστια, να φροντίσουν για τη θεραπεία της και να δώσουν συμβουλές για την αποκατάσταση της υγείας. Σε μερικά Συστήματα Υγείας μπορεί να υπάρχει ένα κεντρικότερο νοσοκομείο, που μπορεί να παρέχει σύνθετη ιατρική φροντίδα, αλλά στις περισσότερες από τις αναπτυσσόμενες χώρες η βασική φροντίδα της υγείας των μητέρων και των νεογνών, παρέχονται στις κλινικές και τα περιφερειακά νοσοκομεία.

Για να είναι αποτελεσματική η αδιάλειπτη φροντίδα θα πρέπει να γίνουν ορισμένα βήματα, τα οποία θα ενισχύσουν τα Κέντρα Υγείας. Δεδομένων των κινδύνων αλλά και των ευκαιριών που σχετίζονται με την εγκυμοσύνη και τον τοκετό, χρειάζεται να δοθεί προσοχή σε συγκεκριμένους τομείς. Σ' αυτούς περιλαμβάνεται η αναβάθμιση της κατάρτισης του νοσηλευτικού προσωπικού και η αύξηση του αριθμού του, η βελτίωση των υποδομών και της διοικητικής μέριμνας, η εξεύρεση επαρκούς χρηματοδότησης, η κινητοποίηση του πληθυσμού υπέρ της συνεχούς φροντίδας, ο ποιοτικός έλεγχος των προσφερόμενων υπηρεσιών, καθώς και η ισχυρή πολιτική βούληση.

- Πρώτο βήμα -
Εμπλουτισμός και ανάλυση των στοιχείων
Κανένας δείκτης δεν μπορεί μόνος του να περιγράψει επακριβώς την πολυπλοκότητα της υγείας των μητέρων ή των νεογνών. Μία ποικιλία εργαλείων όμως, όπως η απογραφή του πληθυσμού, ερωτηματολόγια, έρευνες για τα νοικοκυριά και τις κοινότητες, καθώς και δεδομένα από τις υγειονομικές υπηρεσίες, μπορεί να χρησιμοποιηθούν για τη συγκέντρωση στοιχείων και την εξαγωγή μεγάλου αριθμού δεικτών. Από αυτούς τους δείκτες αντλούνται πληροφορίες ζωτικής σημασίας για θέματα, επισιτιστικά, δημογραφικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά, υγείας, καθώς και στοιχεία για την εφαρμογή προγραμμάτων βελτίωσης της διατροφής και της υγιεινής. Πολλές οργανώσεις όπως ο W.H.O, η UNICEF και το Health Metrics Network (Δίκτυο Μετρήσεων για θέματα Υγείας) παρέχουν οδηγίες και βοήθεια σε Κυβερνήσεις και Οργανισμούς για τη συλλογή στοιχείων για την υγεία.

- Δεύτερο βήμα -
Αύξηση του νοσηλευτικού προσωπικού που φροντίζει τις μητέρες και τα νεογνά
Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας καθορίζει ως εξής ένα ειδικευμένο άτομο που μπορεί να βοηθήσει τον τοκετό: «Ένας αναγνωρισμένος νοσηλευτής όπως ένας γιατρός, μια μαία, μια νοσοκόμα που έχουν εκπαιδευτεί να αντιμετωπίζουν έναν απλό τοκετό, να παρέχουν μεταγεννητική φροντίδα και να φροντίζουν για τη διακομιδή της μητέρας ή και του νεογνού σε νοσοκομεία αν υπάρχουν επιπλοκές». Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας δέχεται σαν ικανοποιητικό αριθμό νοσηλευτών τους 2,28 για κάθε 1.000 κατοίκους, ώστε να επιτυγχάνεται η κάλυψη του πληθυσμού. Από τις 57 χώρες που βρίσκονται κάτω από αυτό το όριο, οι 36 βρίσκονται στην υποσαχάρια Αφρική. Η μεγαλύτερη έλλειψη νοσηλευτικού προσωπικού παρατηρείται στην Ασία και ειδικότερα στην Ινδία, την Ινδονησία και το Μπαγκλαντές, αλλά οι μεγαλύτερες σχετικές ανάγκες υπάρχουν στην υποσαχάρια Αφρική, όπου το νοσηλευτικό προσωπικό πρέπει να αυξηθεί κατά 140% για να φτάσει τον επιθυμητό αριθμό.

Με το AIDS, τη φτώχεια και την πολιτική αβεβαιότητα να ενισχύουν τη μετανάστευση του νοσηλευτικού προσωπικού σε διεθνές επίπεδο αλλά και στην υποσαχάρια Αφρική ειδικότερα, οι αναπτυσσόμενες χώρες θα πρέπει να επινοήσουν στρατηγικές, που θα εξασφαλίσουν την πρόσληψη και την εκπαίδευση ειδικευμένων νοσηλευτών σε μόνιμο επίπεδο.

Οι μαίες ή και άλλοι νοσηλευτές που δεν έχουν ολοκληρώσει την εκπαίδευσή τους, μπορούν με μερικά ακόμα μαθήματα να αποτελέσουν ένα κλιμάκιο εκπαιδευμένων στελεχών μέσα στο σύνολο του νοσηλευτικού προσωπικού, το οποίο θα μπορεί να αναλάβει διαφορετικούς ρόλους, να ολοκληρώσει διάφορα έργα και να δημιουργήσει ένα σύστημα διακομιδής των γυναικών και των νεογνών από τα Κέντρα Υγείας στα Νοσοκομεία. Στη Μοζαμβίκη για παράδειγμα, οι μαίες και οι εκπαιδευόμενες νοσοκόμες βοήθησαν τους μαιευτήρες να προσφέρουν ολοκληρωμένες και αποτελεσματικές υπηρεσίες, σε περιοχές που δεν υπήρχε μαιευτική φροντίδα, ενώ στο Περού, οι νοσηλευτές στις κοινότητες επισκέπτονταν κάθε μήνα νοικοκυριά «υψηλού κινδύνου», στα οποία υπήρχαν έγκυες ή βρέφη μικρότερα των 12 μηνών ή γυναίκες που μεγάλωναν μικρά παιδιά. Σε αρκετές χώρες, όπως στο Μαλί και στο Πακιστάν, έχει αρχίσει να εφαρμόζεται ποικιλία παρόμοιων στρατηγικών, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται οικονομικά κίνητρα όπως για παράδειγμα στέγαση, εξοπλισμός και μεταφορά, σε αντάλλαγμα για την θητεία σε αγροτικές περιοχές, αλλά και μη οικονομικά κίνητρα όπως βραχυπρόθεσμες αντικαταστάσεις και ψυχοκοινωνικές ομάδες στήριξης.

- Τρίτο βήμα -
Κινητοποίηση της κοινωνίας
Τυχόν πρόσθετα μέτρα για τη βελτίωση της υγείας των μητέρων και των νεογνών θα έχουν μερική μόνο επιτυχία, αν τα νοικοκυριά και οι κοινότητες δεν απαιτήσουν ποιοτικότερες υγειονομικές υπηρεσίες. Η κοινωνία θα πρέπει να δώσει προτεραιότητα στη βελτίωση αυτών των υπηρεσιών και των Συστημάτων Υγείας έχοντας εξασφαλίσει τη συνεργασία των οικογενειών, των γυναικών και των κοινοτήτων.

Ένας από τους σπουδαιότερους παράγοντες για τη βελτίωση της υγείας των μητέρων και των νεογνών είναι η αναγνώριση των προβλέψιμων κινδύνων. Διάφορα ήθη, έθιμα και αντιλήψεις συνοδεύουν πολλές φορές την εγκυμοσύνη και τον τοκετό και οι γυναίκες μπορεί να κατηγορούνται για την κακή τους υγεία, καθώς και για τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα των νεογνών. Όπου οι θάνατοι των νεογνών είναι συχνοί, οι άνθρωποι δε μπορούν να καταλάβουν ότι αρκετοί απ' αυτούς θα μπορούσαν να αποτραπούν. Οι κοινότητες μπορεί να συνεισφέρουν στη βελτίωση της υγείας και της ευημερίας των μελών τους γενικά, όσο και των μητέρων και των νεογνών ειδικότερα. Τα Συστήματα Υγείας μπορεί να εξασφαλίσουν τη συνεργασία των κοινοτήτων με οικειοθελή συμμετοχή τους παρά με εξαναγκασμό. Οι αρμόδιοι στον Ισημερινό υιοθέτησαν μεθόδους ενσωμάτωσης των διαπολιτισμικών διαφορών στην αναπαραγωγική και σεξουαλική υγεία, με στόχο την ενθάρρυνση όλο και περισσότερων γηγενών γυναικών στην ανάπτυξη της υγείας σε μόνιμη βάση.

Όπως ακριβώς η εκπαίδευση σε θέματα υγείας είναι πολύ σημαντική για την πληρέστερη εφαρμογή υγιεινότερων συνηθειών και την παροχή καλύτερης φροντίδας, οι συνεργασίες οι οποίες εμπλέκουν άμεσα τους βασικούς εταίρους στην παροχή υγειονομικών υπηρεσιών είναι επίσης πολύ σημαντικές. Στο Μπουρούντι για παράδειγμα παραδοσιακές μαίες βοήθησαν τους επίσημους νοσηλευτές μαιευτηρίων σε τοκετούς, λαμβάνοντας από τις λεχώνες τρόφιμα ή άλλα δώρα αντί για χρήματα.

Η επίτευξη μεγαλύτερης ενότητας απαιτεί τη σύμπραξη όλων των μελών της οικογένειας. Σε πολλές κοινωνίες όπου το σύνολο των συγγενών ζει σε πολύ κοντινά μέρη, οι εξ αγχιστείας αλλά και οι παλαιότεροι συγγενείς επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων υγειονομικής περίθαλψης. Οι άνδρες της οικογένειας μπορούν, επίσης, να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη βελτίωση της υγείας των μητέρων και των νεογνών.

- Τέταρτο βήμα -
Εξασφάλιση δίκαιης και σταθερής χρηματοδότησης
Η χρηματοδότηση ποιοτικών υγειονομικών υπηρεσιών είναι μια παγκόσμια πρόκληση, τόσο για τις αναπτυσσόμενες όσο και για τις αναπτυγμένες χώρες. Παρόλο που δεν υπάρχουν διεθνώς αποδεκτά όρια για το ελάχιστο των αφιερωμένων σ’ αυτές τις υπηρεσίες δαπανών, έχει υπολογιστεί από το πρόγραμμα «Αντίστροφη μέτρηση 2015» ότι η δαπάνη λιγότερων των 45 δολαρίων Η.Π.Α κατά κεφαλή, δεν μπορεί να εξασφαλίσει υγειονομικές υπηρεσίες καλής ποιότητας. Το πρόγραμμα αυτό πιστοποίησε ότι σε 68 χώρες, όπου υγεία των μητέρων, των νεογνών και των παιδιών απαιτούσε σημαντική βελτίωση, ξοδεύονταν λιγότερα από το ποσό που προαναφέρθηκε.

Δεν υπάρχει μια γενική πολιτική για να καλύψει τις ανάγκες κάθε χώρας. Για την εξεύρεση εναλλακτικών πηγών χρηματοδότησης, την ανάπτυξη διαφόρων στρατηγικών, το ξεπέρασμα των εμποδίων και την υποστήριξη των μέτρων που θα αποφασιστούν, απαιτείται προσεκτική ανάλυση της κατάστασης σε κάθε χώρα. Πολλές Κυβερνήσεις, ακόμα και σε χώρες με λίγους πόρους, εξετάζουν την εφαρμογή διαφορετικών μορφών στρατηγικής, ώστε να βοηθήσουν τις οικογένειες να αντεπεξέλθουν στα έξοδα των τακτικών αλλά και των έκτακτων δαπανών για θέματα υγείας. Η κατάργηση των νοσηλείων μπορεί να βελτιώσει εμφανώς την πρόσβαση στις υγειονομικές υπηρεσίες, ειδικά για τους φτωχούς. Διάφορες χώρες όπως το Μπουρούντι, η Γκάνα και ορισμένες από τις επαρχίες του Νεπάλ έχουν καταργήσει ή έχουν δρομολογήσει την κατάργηση μέρους ή και όλων των νοσηλίων. Η εμπειρία της Νότιας Αφρικής και της Ουγκάντας υποδεικνύουν πως η κατάργηση των νοσηλίων, πρέπει να είναι μέρος ενός ευρύτερου προγράμματος μεταρρυθμίσεων, που θα προβλέπουν αυξημένα κονδύλια στον προϋπολογισμό σαν αντιστάθμισμα της απώλειας εισοδήματος, για τη διατήρηση της ποιότητας των παρεχόμενων υγειονομικών υπηρεσιών και την ανταπόκριση στις σχετικές αυξημένες απαιτήσεις. Τα εθνικά ασφαλιστικά προγράμματα, όπως η κοινωνική ασφάλιση των μητέρων και των παιδιών στη Βολιβία, μπορεί να αυξήσουν τον αριθμό των φτωχών γυναικών που θα απολαμβάνουν υγειονομική περίθαλψη, αλλά είναι μάλλον πολύ δύσκολο να επεκταθούν σε φτωχότερες χώρες. Οι μεταφορές κεφαλαίων στον τομέα της υγείας έχουν επίσης δώσει κίνητρα στις φτωχότερες έγκυες γυναίκες σε χώρες όπως η Ονδούρα, η Ινδία και το Μεξικό, αλλά απαιτείται συνεχής έλεγχος και αξιολόγηση αυτών των καινοτομιών.

Ο ιδιωτικός τομέας είναι πλέον ένας σημαντικός φορέας υγείας και ειδικότερα στην Ασία, αλλά η μέτρηση της αποτελεσματικότητάς του δεν είναι ακόμα αξιόπιστη. Η φύση του ιδιωτικού τομέα της υγείας είναι ευρύτατη. Περιλαμβάνει τους παραδοσιακούς θεραπευτές, τις μαίες, τα εκκλησιαστικά νοσοκομεία και τις ιδιωτικές νοσοκομειακές μονάδες. Σε πολλές χαμηλού εισοδήματος χώρες, οι ιδιώτες νοσηλευτές ή γιατροί εργάζονται σε ένα περιβάλλον, όπου οι έλεγχοι είναι πλημμελείς. Θα πρέπει επειγόντως να δοθεί προσοχή στην αναδυόμενη συνεργασία δημόσιου-ιδιωτικού τομέα της υγείας, γιατί η άνιση χρηματοδότηση και η ανεξέλεγκτη φύση του ιδιωτικού τομέα μπορούν να επηρεάσουν τα κυβερνητικά προγράμματα υγειονομικής περίθαλψης, τη δημόσια εμπιστοσύνη και να ενισχύσουν τις κοινωνικοοικονομικές διαφορές. Οι Κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν την πρόκληση της βελτίωσης του ελέγχου του ιδιωτικού τομέα της υγείας, με τη χρήση διεθνών οδηγιών, με τις οποίες θα αναπτύξουν μια εθνική πολιτική και θα θεσπίσουν τα κατώτατα επίπεδα ελέγχου.

- Πέμπτο βήμα -
Επενδύοντας σε υποδομές, σε διοικητική μέριμνα και στην αύξηση του αριθμού των νοσοκομειακών κλινών
Για την υποστήριξη της φροντίδας των μητέρων και των νεογνών απαιτείται η ενίσχυση των Συστημάτων Υγείας και ειδικότερα του τομέα παροχής βασικών υπηρεσιών υγειονομικής περίθαλψης. Επιπλέον, ενίσχυση χρειάζονται τα πληροφοριακά συστήματα, ενώ επιτακτική είναι η ανάγκη ενίσχυσης του νοσηλευτικού προσωπικού, της κοινωνικής κινητοποίησης και της ισομερούς κατανομής των χρηματικών πόρων για την ανάπτυξη των υποδομών, των διαδικασιών εφοδιασμού, της διοικητικής μέριμνας, των μεταφορών και της διαδικασίας διακομιδής των εγκύων στα νοσοκομεία. Απαιτείται ακόμα, επειγόντως, μεγαλύτερη χρηματοδότηση για την ίδρυση νέων νοσηλευτικών μονάδων και την επέκταση των υφιστάμενων. Πρόσφατες μετρήσεις της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας δείχνουν ότι στις φτωχές χώρες αναλογούν μόνο 10 νοσοκομειακές κλίνες ανά 10.000 ανθρώπους, ενώ στις λιγότερο φτωχές χώρες η αναλογία αυτή είναι 6 φορές μεγαλύτερη. Πολλές αναπτυσσόμενες χώρες αντιμετωπίζουν επίσης την πρόκληση της βελτίωσης των συστημάτων διακομιδής, τα οποία θα συνεκτιμούν τις ανάγκες εισαγωγής του πληθυσμού σε νοσοκομεία με τη διαθεσιμότητα των νοσοκομειακών κλινών, θα ενθαρρύνουν την ενεργό συνεργασία μεταξύ των νοσοκομείων, θα εξασφαλίζουν την υπευθυνότητα του νοσηλευτικού προσωπικού όλων των βαθμίδων και θα αναπτύσσουν διάφορους δείκτες για τον έλεγχο της αποτελεσματικότητάς του.

- Έκτο βήμα -
Βελτίωση της φροντίδας που παρέχεται στις λεχώνες, τα νεογνά και τα μικρά παιδιά
Η σωστή φροντίδα των μητέρων σημαίνει την παροχή τουλάχιστον ορισμένων βασικών υπηρεσιών σε όλες τις έγκυες, τις λεχώνες και τα νεογνά. Σημαίνει, επίσης, την παροχή ειδικευμένων υπηρεσιών σε περιπτώσεις ανάγκης σε όσες γυναίκες τη χρειάζονται. Σημαίνει ακόμα την προσφορά των καλύτερων δυνατόν υγειονομικών υπηρεσιών, σε σημείο που όλοι, οι νοσηλευτές, οι ασθενείς και οι συγγενείς τους να είναι ικανοποιημένοι. Η σωστή φροντίδα, τέλος, πρέπει να αποβλέπει στη βελτίωση των υπηρεσιών που προσφέρονται σε όλες τις γυναίκες.

Ενώ τα υφιστάμενα Συστήματα Υγείας στις αναπτυγμένες και στις μεσαίου εισοδήματος χώρες μπορεί να χρειάζονται μεταρρυθμίσεις για να βελτιωθεί η ποιότητα τους, στα νέα Συστήματα Υγείας πρέπει να δημιουργηθούν μηχανισμοί, οι οποίοι θα ελέγχουν την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών. Στην Ακτή του Ελεφαντοστού για παράδειγμα, ένα εθνικό πρόγραμμα για την πρόληψη της μετάδοσης του ιού HIV από τη μητέρα στο παιδί, ενσωματώθηκε στις υφιστάμενες υγειονομικές υπηρεσίες προς τις μητέρες, βελτιώνοντας με τον τρόπο αυτό τη φροντίδα που παρέχεται γενικά στις μητέρες και ειδικότερα κατά το τρίτο στάδιο του τοκετού.

Τα έξι βήματα που προαναφέρθηκαν συμπληρώνονται από ένα έβδομο: τη συντονισμένη υποστήριξη και τη δέσμευση των επικεφαλής στον τομέα Υγείας, των ηγετών κάθε χώρας και των διεθνών εταίρων, οι οποίοι έχουν αρμοδιότητα για τη βελτίωση της υγείας των μητέρων και των νεογνών.

Η πρόοδος που έχει συντελεστεί πρόσφατα σε θέματα συνεργασίας, αποτελεσματικότητας και διαθέσιμων πόρων για τη βελτίωση αυτή, είναι ενθαρρυντική και προσφέρει την ελπίδα περαιτέρω βελτίωσης τα επόμενα χρόνια. Η διεθνής φροντίδα για την υγεία των μητέρων, των νεογνών και των παιδιών αυξήθηκε κατά 64% την τριετία 2003-2006. Το έργο των διεθνών Οργανισμών για την υγεία γίνεται όλο και περισσότερο συλλογικό με τη χρήση εργαλείων όπως το 8ο Φόρουμ για την Υγεία, ενώ υπάρχει και αυξανόμενη συναίνεση για περαιτέρω δράση. Οι πρόσφατες βελτιώσεις όπως η διακήρυξη της Άκκρας σχετικά με την αποτελεσματικότητα της βοήθειας και η κοινή δήλωση της UNICEF, της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας, της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Ταμείου για τον Πληθυσμό του Ο.Η.Ε, για την πρόθεσή τους να εντείνουν και να συντονίσουν τις προσπάθειές τους ώστε να επιτευχθεί ο πέμπτος Αναπτυξιακός Στόχος της Χιλιετίας, απεικονίζουν τη νέα επιτακτική ανάγκη για τη βελτίωση της υγείας των μητέρων και των νεογνών.

Η δέσμευση των πολιτικών για τη βελτίωση της υγείας των μητέρων και των νεογνών ενισχύεται επίσης, ιδιαίτερα μάλιστα στα υψηλά κλιμάκια. Κατά τη Σύνοδο Κορυφής των 8 πλουσιότερων κρατών του κόσμου του 2008 συζητήθηκε και το θέμα της μητρικής θνησιμότητας. Η «Συνεργασία για την υγεία των μητέρων, των νεογνών και των παιδιών» ζήτησε από τους ηγέτες αυτούς να αυξήσουν τις δαπάνες για την υγεία και τον οικογενειακό προγραμματισμό κατά 10,2 δισεκατομμύρια δολάρια Η.Π.Α ετησίως. Οι κοινές αυτές προσπάθειες που καταβάλλονται σ' όλο τον κόσμο και ενισχύονται από περιφερειακά Όργανα όπως η «Αφρικανική Ένωση», καθιστούν ισχυρότερες τις σχετικές δεσμεύσεις και τις συνέργειες του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα, ενώ βελτιώνουν την αποτελεσματικότητα των επενδυόμενων πόρων και την ανταγωνιστικότητα των αναλαμβανόμενων δράσεων.

Η πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπιστεί είναι να διατηρήσουμε ζωντανές και να ενισχύσουμε ακόμα περισσότερο αυτές τις δεσμεύσεις για τις μητέρες και τα νεογνά. Οι προσπάθειές μας πρέπει να εστιάζουν σε αποδείξεις και αποτελέσματα. Δεν υπάρχει ανάγκη να περιμένουμε μια νέα σημαντική επιστημονική ανακάλυψη ή ένα νέο παράδειγμα να μας δείξει το δρόμο για την πρόοδο. Η γνώση που μπορεί να σώσει εκατομμύρια νεογνών και μητέρων είναι διαθέσιμη, τα στοιχεία υπάρχουν, η ανάλυσή τους βελτιώνεται με γρήγορους ρυθμούς και το πλαίσιο δράσης - οι Αναπτυξιακοί Στόχοι της Χιλιετίας έχει καθοριστεί.

Συγκεκριμένες πρόοδοι έχουν επιτευχθεί στη μείωση της παιδικής θνησιμότητας κατά τη διάρκεια της μεταγεννητικής περιόδου (μεταξύ 29 ημερών και πέντε ετών) σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες. Οι μητέρες και τα νεογνά απαιτούν την ίδια προσοχή.

Οι προσπάθειες πρέπει τώρα να εστιάσουν στην εξασφάλιση ότι οι ανθρώπινοι και οι χρηματικοί πόροι, η πολιτική βούληση και η δεσμεύσεις για συνεργασία θα ενισχύονται εμφανώς σε εθνικό και διεθνές επίπεδο και πως όλοι θα παραμένουν αφιερωμένοι στο στόχο της βελτίωσης της υγείας και της επιβίωσης των μητέρων και των νεογνών.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

- Σχετικό Δελτίο Τύπου

- Την προηγούμενη έκθεση της UNICEF:
"Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ 2008"

- Την επόμενη έκθεση της UNICEF:
"Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ - ΕΙΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ"

Επιστροφή στην προηγούμενη σελίδα